Waarom deze kromgetrokken staafdiagrammen?

Een meerderheid van de bevolking van Nederland is zich ervan bewust dat klimaatverandering een probleem is, en maakt zich zorgen over de gevolgen ervan voor toekomstige generaties. Dit bewustzijn vertaalt zich echter niet altijd in duurzaam handelen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) deed onderzoek naar hoe duurzaam wij ons gedragen. De uitkomsten van dit onderzoek waren terug te vinden in de publicatie ‘Nederland in Cijfers, editie 2021’. Die publicatie bevatte een paar ongewone grafieken die je wel heel makkelijk op het verkeerde been kunnen zetten. Je kunt je afvragen waarom dit type statistiek is gebruikt en niet het veel gangbaardere staafdiagram.

In de CBS-publicatie worden vijf soorten duurzaam gedrag onderscheiden. Aan mannen en vrouwen apart is gevraagd op welke manier ze in het dagelijkse leven duurzaam handelen. Dat leverde de bovenstaande vijf grafieken op. Je zou misschien staafdiagrammen verwachten, maar dat zijn het niet. Wat zijn het dan wel? Het is geen breed gebruikt grafiektype. Het is ook niet duidelijk hoe je deze ‘kromgetrokken staafdiagrammen’ moet noemen. Een redelijke naam zou ‘ringdiagram’ kunnen zijn. Je zou het ook een ‘genest donutdiagram’ kunnen noemen.

We bekijken het eerste ringdiagram wat nader. Dat is de blauwe grafiek linksboven. Die geeft aan of je wel eens een trui of deken pakt of de verwarming niet hoger zet. Kennelijk doet 64% van de mannen dit en 73% van de vrouwen.

Als je in een grafiek symbolen gebruikt om de omvang van een verschijnsel in beeld te brengen, dan moeten de omvangen ervan wel kloppen. Helaas is dit in de grafiek hierboven niet het geval. De oppervlaktes van de lichtblauwe en donkerblauwe stukken ring corresponderen niet met de bijbehorende percentages. Met enige meet- en rekenwerk (de oppervlakte van een ring is de oppervlakte van de buitenste cirkel min de oppervlakte van de binnenste cirkel, enz.) kun je de oppervlaktes van de ringdelen bepalen. En wat blijkt dan? De oppervlakte van het lichtblauwe ringdeel (mannen) is een factor 1,33 groter dan de oppervlakte van het donkerblauwe ringdeel (vrouwen). En dat terwijl het percentage voor lichtblauw (64%) juist 9 procentpunten kleiner is dan het percentage voor donkerblauw (73%). Dus het beeld dat je krijgt door te kijken naar de oppervlaktes van de ringen is volkomen verkeerd. De grafiek zet je op het verkeerde been.

Waarom hebben de onderzoekers van het CBS dit bizar type grafiek gebruikt? Waarom niet gewoon een staafdiagram getekend? Hieronder staat de gerepareerde versie van de grafiek. Het is inderdaad een staafdiagram. Simpel en duidelijk. De percentages komen keurig overeen met de lengtes van de staven. En je kunt makkelijk de percentages van de verschillende groepen met elkaar vergelijken.

In bovenstaand staafdiagram hebben de staven verschillende kleuren (lichtblauw en donkerblauw). Dat is niet echt nodig. Je kunt ook alle staven dezelfde kleur geven. Dat doet niet af aan de interpretatie van dit staafdiagram.

Ook bij de tweede (groene) grafiek gaat het helemaal mis. Zo op het oog is het lichtgroene ringdeel duidelijk veel groter dan het donkergroene ringdeel, terwijl de percentages voor de mannen en vrouwen toch ongeveer hetzelfde zijn (51% en 50%). Als je gaat meten en rekenen dan blijkt dat de lichtgroene oppervlakte voor de mannen ruim anderhalf keer zo groot is als de donkergroene oppervlakte voor de vrouwen. Ook de groene grafiek zet je dus op het verkeerde been. En ook hier is de oplossing simpel: maak een staafdiagram. Hieronder staat de repareerde versie van de grafiek.

Het zal duidelijk zijn dat een ‘ringdiagram’ (of een ‘genest donutdiagram’) niet de beste manier is om gegevens in beeld te brengen. Om te voorkomen dat je gebruikers/lezers van grafieken op het verkeerde been zet, kun je maar beter de oude, vertrouwde staafdiagrammen gebruiken.